Decyzje te wydawane są w toku procedury, w którą Rzecznik został wyposażony przepisami ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Zgodnie ustawą jest on centralnym organem administracji rządowej powołanym w celu ochrony praw pacjenta. W wykonywaniu swoich obowiązków podlega on bezpośrednio premierowi.
Rzecznik może w szczególności badać czy zachowania podmiotów udzielających świadczeń zdrowotnych nie naruszają zbiorowych praw pacjentów, na przykład pozbawiając ich praw lub ograniczając ich prawa. W szczególności w obszarze zainteresowania Rzecznika są te działania podmiotów leczniczych, które są podejmowane dla osiągnięcia korzyści majątkowej, a więc z zasady wszystkie działania objęte działalnością gospodarczą takich podmiotów, o ile mogą one naruszać zbiorowe prawa pacjentów. W tym miejscu należy dodać, że zgodnie z ustawą nie jest zbiorowym prawem pacjentów suma praw indywidualnych pacjentów, także praw tożsamych, które mogą być na przykład dochodzone w pozwie zbiorowym.
Jeśli Rzecznik uzna, że działanie lub zaniechanie narusza prawa zbiorowe pacjentów, nakazuje zaprzestać tej praktyki i ewentualnie wskazuje działania niezbędne do usunięcia skutków naruszenia, wyznaczając terminy podjęcia tych działań. Decyzji nadaje się rygor natychmiastowej wykonalności. Jest to postępowanie z zasady szybkie, zakończone decyzją administracyjną, w której to Rzecznik może nałożyć na podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych obowiązek składania w wyznaczonym terminie informacji o stopniu realizacji działań naprawczych. Może też nakazać usunięcie skutków naruszenia zbiorowych praw pacjentów.
Z każdym rokiem działalność Rzecznika Praw Pacjenta obejmuje coraz więcej zagadnień związanych z prawami pacjentów, a liczba prowadzonych spraw systematycznie rośnie. W 2025 r. Departament Prawny w Biurze Rzecznika Praw Pacjenta wszczął 429 postępowań zbiorowych i wydał 419 decyzji dotyczących praktyk naruszających zbiorowe prawa pacjentów.
Dotyczyły one między innymi tzw. receptomatów oraz dostępu do leków odurzających (medycznej marihuany). W 28 przypadkach stwierdzono stosowanie praktyk naruszających zbiorowe prawa pacjentów. Wydano też 24 decyzje nakładające na podmioty lecznicze kary za niezgodne z prawem postępowanie. Łączna kwota kar wyniosła niespełna 1,2 mln zł.
Należy pamiętać, że Rzecznik dysponuje też instrumentem zapobiegającym naruszeniom, jakim są interpretacje prawne wydawane na wniosek podmiotów leczniczych. w 2025 r. takich interpretacji wydano 55. Aktywność tego urzędu nakazuje poważnie rozważyć występowanie o interpretacje przed podjęciem ryzykownych decyzji. Zarządom podmiotów leczniczych rekomendujemy w 2026 r. korzystanie z tej możliwości na podobnej zasadzie, jak świadome podmioty gospodarcze korzystają z wniosków o interpretacje do Prezesa Urzędu Skarbowego przed podjęciem ryzykownych działań rynkowych lub księgowych.
